№9-лекция тақырыбы: Оғыздар әдебиетінің поэтикасы (1 сағат. 9-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	магистранттың оғыздар дәуіріндегі әдебиет поэтикасын анықтай білуіне;
-	оғыздар әдебиеті поэтикасының ерекшеліктерін ажыратуына;
-	оғыздар әдебиеті поэтикасының өзге әдебиеттердің поэтикалық құрылымынан өзгешелігін көрсете білуіне;
-	оғыздар әдебиеті поэтикасының ізін фольклор мен қазіргі әдебиеттен таба білуіне;
-	оғыздар әдебиеті поэтикасының көркемдік қызметін анықтай білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	магистрант оғыздар дәуіріндегі әдебиет поэтикасының көркемдік қызметін анықтай отырып, оларды ажырата, нақтылай, түсіндіре, мысалдар келтіре, талдай,  талқылай алатын болады.

	ІХ-Х ғасырларда оғыздардың ежелгі мекені Ыстықкөл, Оңтүстік қазақстан өлкесі, Сыр өңірі, Қаратау болған. Қарахан мемлекеті құрылғанға дейінгі кезеңде оғыздардың өзіндік дала мәдениетімен қоса қала мәдениеті де қалыптаса бастады. Осы тұста ортақ түркілік өркениетке құнды-құнды рухани мұраларды дүниеге әкелді. Қазақ әдебиетінің көне эпикалық туындылары саналатын «оғыз қаған жыры» мен «Қорқыт ата жырларын» осылардың қатарына жатқызуға болады. Бұл шығармалар ауыз әдебиеті үлгісімен әуелде ауызша жасалып, бертін келе қағазға түсірілген. Дастанда алғашқы қауымдық құрылыс кезінде, ғұндар дәуірінде, тіпті орта ғасырларда орын алған сол қилы тарихи оқиғалар өзара үйлесіп, жалғасып жатыр. (Н. Келімбетов). «Оғыз қаған» жырына келетін болсақ, түркі тектес халықтардың ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде көркем тілмен баяндайтын эпостық туынды. Жырдың сюжеті біртұтас оқиғаға құрылғанның өзінде, әр заманның іздері сайрап жатады. Оларды біз жырдағы мифологиялық сарындар мен желілер және тотемедер мен бейнелер арқылы көре аламыз. Мысалы, Оғыз қағанның өзі көк өнді, от ауызды, қызыл көзді, қара қасты, қара шашты болып туады. 40 күннен соң бұқа санды, бөрі белді, аю кеуделі, денесін түк басқан ірі жігіт болып шығады. Мұндай әсірелей суреттеу тәсілдері қазақтың батырлық эпостарында жалғасын тапқанын байқау қиын емес. Сондай-ақ жырда Қият деген (Қат деп те атайды) тажал аңмен соғысуы, оны өлтіруі мифологиялық сарын. Тура осыған ұқсас оқиғаны «Қорқыт ата кітабындағы» «Төбекөзді өлтірген Бисат батыр жырынан» және қазақ ертегілерінен де ұшырастыруға болады. Мұнда да оғыз еліне тажал болып келген жалғыз көзді дәуден Бисат батырдың ерлігі құтқарады. Кішкентай кезінде жоғалған Бисаттың өзін Арыстан тауып алып тәрбиелеуі түркілік сарынның әсері. Мысалы, Елжау биді көк бөрінің асырап, тәрбиелеуін еске алайық. «Қорқыт ата кітабында мифологиялық сарындағы сюжеттің бірі- «Байбөрі баласы Бамсы –Байрақ жыры» . Мұнда да Байбөрі баласы Бамсыны үлкен бір жиында оғыз тайпасының  ең зиялы деген бектерінен бата сұрап, тілеп алады. Сол батаның арқасында Бамсы дүниеге келіп, 15 жасында ерлік жасап, оғыздардың белді батыры болып шығады. Сондай-ақ, діни-мифологиялық сарында жырланатын «Тоқа Қожа баласы Темірұл туралы жыр» да осы «Қорқыт ата кітабында» кездеседі. Бұл жырдың да өзге жырларға ұқсамайтын ерекшелігі бар. Мұнда көне түркілік және исламдық мифологиялық ұғымдар тұтасып, сабақтасып келген.

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Оғыздар әдебиеті туралы не білесіз?
2.	Оғыздар әдебиетіндегі поэтика қызметінің ролі жайында не білесіз?
3.	Оғыздар әдебиетінің поэтикасы турасында мысалдар келтіріңіз!
4.	Қазақ фольклорындағы поэтика мен оғыздар әдебиетіндегі поэтикаға мысалдар келтіріңіз!
5.	«Оғыз қаған» жыры туралы не білесіз?
6.	«Оғыз қаған» жырындағы поэтиканың көркемдік қызметін көрсетіңіз!
7.	Оғыздар әдебиетіндегі поэтиканың қазақ фольклоры поэтикасына әсері бар ма?
8.	Оғыздар әдебиеті поэтикасынан мысалдар келтіріңіз!
9.	Оғыздар әдебиетінің қазіргі әдебиетке әсері бар ма?
10.	Оғыздар әдебиеті поэтикасын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталыңыз!

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

  1. Қондыбай С. Толық шығармалар жинағы. 1-том. Қазақ мифологиясына кіріспе. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2008. 
  2. Ісләмжанұлы Кенжехан (Матыжанов). Қазақтың отбасы фольклоры. Монография. – Алматы: Арыс, 2007.
  3. Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. – Алматы: Дәуір, 2002.
  4. Тойшанұлы А. Түрік-моңғол мифологиясы: Монография. – Алматы: «Баспалар Үйі», 2009.
  5. Қасқабасов С. Таңдамалы. Т.2. Мифология. Фольклор. Әдебиет – Алматы: 2014.
  6. Қасқабасов С. Ойөріс (Фольклор туралы). – Астана: Астана полиграфия, 2009.
  7. Бабалар сөзі. Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2011. T.8. – Қазақ мифтері.
  8. Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – Алматы, 2002.
9. Мауленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен мифтердің көркемдік қызметі. Канд. дисс.  авторефераты. Алматы, 2001.
     10. Қазіргі әдебиет және фольклор. Алматы, 2009.
     11. Асылбекұлы С. Қазақ повесі (генезис, эволюция, поэтика). Монография. Алматы: Үш қиян, 2008.
     12. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. Астана: Аруна, 2006.
           13. Айвазян М.К. Русская литература и фольклор. Ереван, ЕГУ, 2009.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.